Deepfake herkennen: signalen in video, stem en telefoontjes

Een deepfake herkennen lukt zelden met zekerheid aan het beeld alleen. Let op signalen zoals wazige randen rond het gezicht, lippen die niet synchroon lopen met het geluid of een stem die vreemd klinkt of hapert. Nog belangrijker is de context: vraagt iemand via een videogesprek, telefoontje of spraakbericht om geld of gegevens, hang dan op en bel terug op het nummer dat jij al van die persoon hebt.

Deepfakes zijn video's, foto's en geluidsopnames die met kunstmatige intelligentie zijn nagemaakt. Oplichters doen zich ermee voor als familielid, leidinggevende of bekende Nederlander. Bij TrustCamera ontwikkelen we een camera-app die foto's en video's al bij de opname een controlecode geeft. Juist daardoor weten we hoe weinig je achteraf aan een kant-en-klaar bestand kunt zien. Hieronder lees je welke signalen Europol, Veiliginternetten en de Fraudehelpdesk noemen, waar die tekortschieten en welke checks ook tegen een perfecte nep werken.

Deepfake herkennen: de belangrijkste stappen op een rij

Om een deepfake te herkennen, combineer je twee dingen: goed kijken en luisteren naar typische fouten in beeld en geluid, en een controle via een tweede kanaal. Die fouten worden met elke nieuwe generatie AI-tools zeldzamer. Terugbellen op een bekend nummer, een persoonlijke vraag of een afgesproken codewoord werkt ook als de nep zelf perfect is.

1. Even stoppen: Druk om snel te betalen of vertrouwelijke gegevens te delen is het sterkste alarmsignaal, hoe echt gezicht en stem ook lijken.
2. Goed kijken en luisteren: Let op de randen van het gezicht, de ogen, de lippen en een stem die vreemd klinkt.
3. Controleren via een tweede kanaal: Hang op en bel de persoon terug op het nummer uit je eigen contactenlijst.
4. Iets persoonlijks vragen: Stel een vraag waarvan het antwoord niet online staat, of vraag naar het codewoord dat je met je familie hebt afgesproken.
5. De bron checken: Ga bij virale filmpjes na wie ze als eerste heeft geplaatst en of betrouwbare media hetzelfde melden.

Stap 3 en 4 zijn het belangrijkst, omdat ze werken ongeacht hoe goed de nep is gemaakt. Gaat het niet om een video of een telefoontje maar om één foto, dan helpen de zeven checks uit onze gids foto controleren op echtheid je verder.

Wat deepfakes zijn: gezichtswissel, nagemaakte uitspraken en stemklonen

Deepfake is volgens Offlimits een verzamelnaam voor computerprogramma's waarmee je nepfoto's en -video's kunt maken. Ze lijken soms zo echt dat je niet doorhebt dat het om een deepfake gaat. Offlimits onderscheidt drie soorten:

• Gezichtswissel: Het gezicht van iemand wordt in een bestaande video verwisseld of vervangen.
• Nagemaakte uitspraken: Met bestaande beelden laat je iemand iets zeggen wat die persoon nooit heeft gezegd.
• Nieuwe gezichten: Het programma maakt een gezicht helemaal nieuw.

Daar komt een vierde vorm bij die vooral bij oplichting telt: de nagemaakte stem. Volgens de Fraudehelpdesk kunnen oplichters met AI de stem van een bekende nadoen, zodat het lijkt alsof je aan de telefoon echt met die persoon praat.

Dat deepfakes steeds overtuigender worden, laat een voorbeeld uit een rapport van Europol zien. In vroege deepfakes knipperden mensen niet met hun ogen, omdat op de trainingsfoto's bijna niemand knipperde. Zodra de makers video's met knipperende mensen toevoegden, verdween die fout. Europol ziet bovendien platforms opkomen die deepfakes als dienst aanbieden, zodat je de techniek zelf niet meer hoeft te begrijpen.

Niet elke nep heeft overigens AI nodig. Volgens de Fraudehelpdesk knippen oplichters soms stukjes uit echte video's en plakken die in hun eigen filmpje, zodat het lijkt alsof een bekende Nederlander iets over hun aanbod zegt. Soms is een echt fragment dat uit zijn verband is gerukt al genoeg. Ook bij foto's is lang niet altijd AI in het spel. Hoe je klassieke beeldbewerking ontdekt, lees je in onze gids om te zien of een foto bewerkt is.

Deepfakevideo herkennen: signalen in gezicht en beweging

Veel deepfake-technieken laten zichtbare foutjes achter. In het rapport Facing reality? Law enforcement and the challenge of deepfakes beschrijft Europol welke onvolkomenheden je bij nauwkeurig kijken nog kunt vinden; Veiliginternetten noemt daarnaast de lipbewegingen. Zet de video zo mogelijk stil, zoom in en controleer deze plekken:

• Randen van het gezicht: Waar het nagemaakte gezicht overgaat in hoofd en haar, oogt het beeld vaak wazig.
• Ogen: De persoon knippert niet of onnatuurlijk, of de lichtreflectie in de ogen klopt niet.
• Mond en lippen: De mondvorm past niet bij de klank die je hoort, of de lippen lopen niet synchroon met het geluid.
• Haar, huid en littekens: Haarlijnen, adertjes of littekens veranderen of kloppen niet.
• Achtergrond: Voorwerpen, scherpte of diepte in de achtergrond zijn niet consistent.

Veiliginternetten noemt vergelijkbare signalen voor de deepfakes die nu online rondgaan: gezichtsuitdrukkingen, knipperende ogen of lipbewegingen kunnen onnatuurlijk ogen of niet goed synchroon lopen met het geluid.

Bij een live videogesprek kun je de ander laten bewegen. Europol raadt organisaties die op gezicht of stem vertrouwen aan om live beeld te eisen en te vragen om onverwachte handelingen voor de camera, zoals een hand langs het gezicht bewegen. In een privégesprek kun je hetzelfde vragen. Volgens Europol kunnen deepfake-technieken videostreams namelijk in real time aanpassen, dus ook tijdens een videogesprek.

De keerzijde: deze lijst beschrijft fouten die met elke nieuwe generatie modellen zeldzamer worden. Vind je geen foutjes, dan is een video daarmee nog niet echt. Volgens Europol maakt sterke compressie het zelfs voor detectiesoftware moeilijker om afwijkingen te vinden, en filmpjes op sociale media zijn vaak flink gecomprimeerd.

Een deepfakevideo herken je daarom vaker aan de context. Wie heeft het filmpje als eerste geplaatst, en melden betrouwbare media hetzelfde? Maak ook een screenshot van een belangrijk moment en zoek daarmee op afbeelding, zodat je oudere versies of het origineel vindt.

AI-stem herkennen: zo klinkt een gekloonde stem aan de telefoon

Gekloonde stemmen zijn handig voor oplichters, omdat een telefoontje geen beeldfouten laat zien. Een AI-stem herkennen is daardoor nog lastiger dan een nepvideo. De Fraudehelpdesk beschrijft hoe dat de bekende WhatsApp-fraude verandert. Vroeg je om even te bellen, dan zei de zogenaamde bekende vroeger altijd nee. Nu zeggen oplichters soms wel ja en doen ze met AI de stem van je zoon, dochter of vriend na.

Een deepfake herkennen aan de telefoon is lastig, maar er zijn aanwijzingen. Volgens Veiliginternetten kan een nagemaakte stem vreemd klinken, haperen of niet goed passen bij de persoon. Let ook op een vlakke intonatie of op woorden die anders klinken dan je van die persoon gewend bent.

Vertrouw niet op het geluid alleen. Een slechte verbinding klinkt ook raar, en goede stemklonen klinken natuurlijk. Het patroon achter het gesprek zegt meer. De Fraudehelpdesk noemt de vaste signalen van deze fraude: er is altijd veel haast, het geldprobleem moet meteen worden opgelost en de bekende belooft het geld direct terug te betalen.

Zet het risico wel in verhouding. Volgens het CBS liep vriend-in-noodfraude in 2024 in 98 procent van de gevallen via een nepbericht, bijvoorbeeld via WhatsApp of sms. Slechts 2 procent gebeurde via voice cloning. Het klassieke appje is dus nog steeds veel vaker de truc dan een nagemaakte stem.

Deepfake herkennen met een app: waarom tools vaak missen

Er zijn apps en websites die beloven dat ze een deepfake in een video of geluidsfragment kunnen opsporen. Wat ze je geven, is een waarschijnlijkheid, geen bewijs. Van buitenaf kun je nauwelijks beoordelen hoe goed een bepaalde tool werkt.

Europol legt uit waarom automatische detectie zo moeilijk is. De meeste detectiemodellen zijn getraind op verzamelingen bekende deepfakes. Daardoor is lastig te voorspellen hoe goed ze nepbeelden van nieuwe of bijgewerkte programma's herkennen. Een kleine aanpassing aan de maakmethode kan al genoeg zijn om onder de radar te blijven.

Makers kunnen detectors ook bewust omzeilen. Volgens Europol kan een deepfake-model worden bijgewerkt om precies de sporen te vermijden waar bekende detectors op letten. Detectie en vervalsing houden elkaar zo in een wapenwedloop. Europol verwacht dan ook dat een systeem dat alle inhoud automatisch op echtheid beoordeelt, waarschijnlijk nooit perfect wordt.

Er wordt wel gezocht naar slimmere methodes, bijvoorbeeld detectie op basis van kleine kleurveranderingen in de huid door de bloedstroom in het gezicht. Zie elke detectie-app voorlopig als tweede mening. Een uitslag als “waarschijnlijk nep” is een goede reden om terug te bellen. “Waarschijnlijk echt” betekent niet dat je gerust kunt zijn. Oefenen met voorbeelden helpt wel: volgens Europol vraagt deepfakes herkennen met het oog training in alle bekende signalen.

De beste bescherming: controleer de persoon via een tweede kanaal

Omdat het steeds moeilijker wordt om een deepfake met het blote oog te herkennen, werken de betrouwbaarste checks los van de nep zelf. De Fraudehelpdesk adviseert deze stappen tegen hulpvraagfraude, met of zonder nagemaakte stem:

1. Terugbellen via je eigen contacten: Zoek het nummer op in je eigen lijst en vraag of die persoon je echt om geld heeft gevraagd. Gebruik nooit het nummer dat de beller of het bericht je geeft.
2. Afspraken maken over noodgevallen: Spreek met je familie af dat niemand ooit alleen via WhatsApp om geld vraagt, maar in zo'n situatie belt.
3. Een codewoord of speciale vraag afspreken: Gebruik die wanneer je met elkaar over een betaling belt, zodat een nagemaakte stem niet genoeg is.
4. Minder over jezelf delen: Hoe minder oplichters op sociale media of op Marktplaats over je vinden, hoe moeilijker ze zich als bekende kunnen voordoen.

Het codewoord levert volgens ons de meeste bescherming op voor de minste moeite. Zo'n afspraak kost één gesprek en werkt ook tegen een perfecte nep. Spreek het bij voorkeur persoonlijk af in plaats van in de familie-app, en bedenk vooraf wie er in een noodgeval naar vraagt.

Zet daarnaast tweestapsverificatie aan op WhatsApp, zoals de Fraudehelpdesk aanraadt. Dan kunnen oplichters je account niet zomaar overnemen en vanaf jouw nummer je familie benaderen.

Bang om onbeleefd over te komen? Echte familieleden en leidinggevenden begrijpen het als je even ophangt en terugbelt. Oplichters doen er juist alles aan om dat te voorkomen, meestal met tijdsdruk.

Deepfake-oplichting: nepadvertenties met BN'ers, nepartsen en familienood

Deepfakes duiken zelden los op. Meestal maken ze een bekende vorm van oplichting overtuigender, met een echt gezicht of een echte stem. Wie die trucs kent, kan een deepfake herkennen voordat het geld kost.

Nepadvertenties met bekende Nederlanders: Op sociale media verschijnen regelmatig advertenties waarin bekende Nederlanders vertellen hoeveel ze met beleggen hebben verdiend. Volgens de Fraudehelpdesk gaat het onder meer om John de Mol, Jort Kelder, Annechien Steenhuizen en Dick Schoof, soms in deepfake-video's op nagemaakte nieuwssites. Wie gegevens invult, wordt gebeld door een zogenaamde broker. Controleer een aanbieder eerst in de registers van de AFM en betaal nooit een “restriction fee”.

Nepartsen met medisch advies: Volgens Veiliginternetten gaan er deepfakevideo's rond waarin het lijkt alsof bekende artsen, zoals Diederik Gommers, medische uitspraken doen. Daarin wordt bijvoorbeeld beweerd dat mensen kunnen stoppen met hun medicijnen. Check of zo'n video van een ziekenhuis of officiële website komt, en vraag bij twijfel je huisarts.

De nepbaas aan de lijn: Europol beschrijft een zaak waarin criminelen met een nagemaakte stem van een directeur een medewerker 35 miljoen dollar lieten overmaken. Krijg je een dringend betaalverzoek van je leidinggevende, controleer dat dan via een bekend nummer of een collega.

Familie in nood: Een vertrouwde stem belt of stuurt een spraakbericht, vertelt over een noodsituatie en heeft meteen geld nodig. Dat is de bekende hulpvraagfraude, nu met een nagemaakte stem.

Daten en chanteren: Wordt een nieuw contact heel snel heel persoonlijk en komt er geld ter sprake, neem dan afstand. Hoe je een nepmatch ontmaskert, lees je in ons artikel over nepprofielen herkennen op datingapps.

Herkomstbewijs: het antwoord op deepfakes op de lange termijn

Alle methodes tot nu toe beoordelen een opname achteraf. Een andere aanpak legt de herkomst al bij het maken vast, zodat latere wijzigingen zichtbaar worden. Europol noemt het Content Authenticity Initiative als voorbeeld van zo'n standaard voor echtheid en herkomst.

De bekendste open standaard heet C2PA. Die koppelt zogenoemde Content Credentials aan een bestand: ondertekende gegevens over wanneer een opname is gemaakt en met welk apparaat of programma die is gemaakt en bewerkt. Volgens het Content Authenticity Initiative zie je daardoor of er na het ondertekenen iets is veranderd. De organisatie zegt er ook duidelijk bij dat Content Credentials niet bedoeld zijn om te bepalen of iets “echt” is.

Met TrustCamera werken we aan hetzelfde doel. Foto's en video's maak je direct in de TrustCamera-app, uploads uit de galerij zijn niet mogelijk. Video's duren maximaal 20 seconden, en aan het begin wordt een onzichtbare code ingebed. Elke opname krijgt een controlecode. Wie die code heeft, kan de echtheid, de opnametijd en de geschatte locatie gratis in de browser controleren, zonder account. De app voor Android en iOS komt binnenkort. Hoe dat in de praktijk gaat, lees je bij zo werkt TrustCamera.

Wees wel duidelijk over wat zo'n bewijs laat zien. Je kunt ermee laten zien dat het bestand sinds de opname niet is veranderd. Of wat er gefilmd is in scène is gezet, laat zo'n bewijs niet zien, en tijdens een live videogesprek helpt het je niet. Bij een video zonder herkomstbewijs moet je een deepfake nog altijd op de oude manier herkennen: met de signalen en vooral met terugbellen.

Slachtoffer van deepfake-oplichting: wat je nu doet

Heb je al betaald of gegevens gedeeld, handel dan snel. De Fraudehelpdesk en de politie noemen deze stappen:

1. Direct je bank bellen: Neem meteen contact op met je bank of betaaldienst en vraag of de betaling nog kan worden teruggehaald.
2. Stoppen met betalen: Maak niets meer over, ook niet als de oplichter zegt dat je moet blijven betalen. Volgens de Fraudehelpdesk maakt meer betalen het probleem alleen groter.
3. Bewijs bewaren: Maak screenshots van berichten, profielen en betaalbewijzen en noteer nummers en tijdstippen. Hoe je beelden goed vastlegt, lees je bij een foto als bewijs gebruiken.
4. Melden en aangifte doen: Meld de fraude bij de Fraudehelpdesk via 088-7867372 en doe aangifte bij de politie.

Op haar pagina over deepfake en deepnude legt de politie uit wat je als slachtoffer kunt doen en hoe je aangifte doet. Bellen kan via 0900-8844, bij direct gevaar bel je 112.

Duikt je eigen gezicht op in een deepfake, bijvoorbeeld in nep-naaktbeelden? Offlimits raadt aan eerst screenshots te maken en bewijs te verzamelen, daarna de beelden bij het platform te rapporteren en de verspreider te blokkeren. Overleg wel eerst met de politie als die onderzoek doet. Via de chat van de hulplijn van Offlimits krijg je gratis en anoniem hulp; bellen kan ook, via 020-2615275. Ben je minderjarig op het beeld? Dan is het bezitten, bekijken of doorsturen ervan volgens Offlimits strafbaar.

Veelgestelde vragen over deepfakes herkennen

Kun je een deepfake altijd herkennen?

Nee. Veel nepvideo's tonen nog foutjes rond de randen van het gezicht, de ogen, de lippen of de stem, vooral in live gesprekken. Maar die foutjes verdwijnen met elke nieuwe generatie AI-tools. Een controle via een tweede kanaal is betrouwbaarder dan elk signaal: ophangen, terugbellen op een bekend nummer of een persoonlijke vraag stellen.

Bestaat er een app die deepfakes zeker herkent?

Nee. Detectie-apps geven een waarschijnlijkheid die sterk afhangt van hun trainingsdata. Bij nieuwe vervalsingsmethodes zitten ze vaak mis, en makers kunnen ze bewust misleiden. Gebruik zo'n tool hoogstens als extra aanwijzing. Een uitslag als “waarschijnlijk echt” is geen reden om je zorgen opzij te zetten.

Hoe herken je een AI-stem aan de telefoon?

Een nagemaakte stem kan vreemd klinken, haperen, vlak praten of woorden anders uitspreken dan je gewend bent. Goede stemklonen laten daar weinig van horen. Let daarom vooral op het patroon: een bekende stem, een plotselinge noodsituatie, veel haast en een verzoek om geld. Hang dan op en bel de persoon zelf terug.

Hoe helpt een codewoord tegen deepfake-oplichting?

Je spreekt met je familie een woord of vraag af die alleen jullie kennen en die nergens online staat. Belt iemand met een noodgeval of een betaalverzoek, dan vraag je ernaar. Een AI kan een stem nadoen, maar kent jullie codewoord niet. De Fraudehelpdesk raadt deze afspraak uitdrukkelijk aan tegen stemfraude.

Kan een deepfake ook in een live videogesprek?

Ja. Volgens Europol kunnen deepfake-technieken videostreams in real time aanpassen, ook bij videobellen. Vraag de ander om een onverwachte beweging, zoals een hand langs het gezicht. Vraagt iemand in een videogesprek om geld of gegevens, beëindig het gesprek en bel terug op een bekend nummer.

Waar kan ik een deepfake melden?

Rapporteer de video of het account eerst bij het platform waar je hem ziet, zodat het platform hem kan verwijderen. Ben je opgelicht, meld het dan bij de Fraudehelpdesk en doe aangifte bij de politie. Gaat het om nepbeelden van jezelf, dan helpt de hulplijn van Offlimits je bij melden en verwijderen, via de chat gratis en anoniem.

Is het strafbaar om een deepfake van iemand te verspreiden?

Dat kan. Volgens Offlimits kan het verspreiden van een bewerkte of neppe foto of video zonder toestemming strafbaar zijn, bijvoorbeeld bij belediging, smaad of laster, of als iemand (nep)naaktbeelden misbruikt of de beelden gebruikt voor afpersing of bedreiging. Gaat het om naaktbeelden van een minderjarige, dan is ook het bezit strafbaar. Of dat in jouw situatie geldt, hangt af van de omstandigheden. Met juridische vragen kun je terecht bij Het Juridisch Loket.

Context is de zekerste manier om een deepfake te herkennen

Letten op foutjes in beeld en geluid blijft de moeite waard. Veel nepvideo's tonen nog afwijkingen rond het gezicht, de ogen, de lippen of de stem, vooral live. Blind vertrouwen op die signalen kan niet, en op detectie-apps evenmin. Wat wel betrouwbaar werkt, heeft niets met techniek te maken: even stoppen, terugbellen op een bekend nummer, een persoonlijke vraag stellen of naar het familiecodewoord vragen.

Wij denken dat de vraag op termijn omdraait. In plaats van achteraf te proberen een deepfake te herkennen, dragen echte opnames vanaf het begin een bewijs van hun herkomst. Daar werken open standaarden als C2PA aan, en wij met TrustCamera. Tot dat normaal is, blijft terugbellen je beste bescherming.